На главную страницу
Бурятский государственный университет
Буряадай багшанарай дээдэ һургуулиин түүхэ (1932-1995 онууд)

БГПИ-гэй бии бололго
 
Буряадай багшанарай дээдэ һургуули Сибириин эгээл үнинэй  дээдэ һургуулинуудай нэгэн болоно. Тэрэ РСФСР эй Арадай Комиссарнуудай Соведэй 1932 оной январиин 10 най тогтоолоор Эрхүүгэй багшанарай дээдэ һургуулиин Буряад-Монголой таһагай үндэһэ һуурида эмхидхэн байгуулагдаа.
        
БМГПИ-гэй бүридэлдэ 4 факультет байгаа: физико-математическа, естествознаниин, литературно- лингвистическэ, олониитын экономическа. Түрүүшын оюутадай бүридэл 146 хүнөөр 1932 оной намар эмхигдэһэн байна.
      
Һуралсалай- хүмүүжүүлгын хэрэг, эрдэм  шэнжэлэлгын ажал түргэн эмхидхэхын тула Буряад орондо бэрхэ мэргэжэлтэд эдьгээгдэһэн юм.1932 ондо дээдэ һургуулида оройдоо 22 багша хүдэлдэг байһан байна. Дээдэ һургуули Ленинэй ба Рабочая (мүнөө Сүхэ Баатарай) гудамжануудай буланда 3 дабхар хирпиисэ гэртэ түбхинөө. Һуралсалай корпус 10 аудитори ба лаборатори, тиихэдэ 1 лекционно залтай байһан. Урдань «Таряашанай гэр» байһан шулуун байшанда 90 оюутанай байха хамтын байра үгтэһэн байна.
 
Долоодохи, юһэдэхи классуудые дүүргэһэн хүбүүд басагадай дээдэ һургуулида орохын түлөө БМГПИ-гэй дэргэдэ  дүрбэн жэлэй бэлэдхэлэй педрабфак 1932 оной намар нээгдээ.1933 оной январь һарада заочно таһаг нээгдэбэ, 1934 оной сентябрь һарада пединститудай дэргэдэ 7 жэлэй һургуулида хүдэлхэ багшанарые бэлэдхэлгын Учительска институт нээгдээ.
 
Дайнай үе.
 
Эхилһэн Эсэгэ ороноо хамгаалгын агууехэ дайн дээдэ һургуулиин байдал эбдэжэ, багшанарай коллективтэ хүндэ байдал тохеогоо. Дайнай үедэ булта шахуу тэнхимүүдые эрдэмэй нэрэ зэргэтэй багшанарай ударидажа байгаашье һаань, зарим тэнхимүүд яһала удаан саг соо хүсэд бүридхэгдөөгүй байгаа. Дайнай түрүүшын үдэрнүүдтэ дээдэ һургуулиин багшанарай ба оюутадай хахадынь шахуу фронт мордоһон байна. Тэдэнэй олониинь дайн байлдаанай үндэр шагналнуудта хүртэһэн түүхэтэй. Дайнһаа олониинь бусаагүй. 40 багшанар ба оюутад Эхэ оронойнгоо түлөө ами наһаяа үгэһэн байна.
 
Дайнай һүүлээрхи жэлнүүд.
 
Дайнай дүүрэмсээр дээдэ һургуулида шэнэ үе саг эхилээ. Тэрэ бага багаар ажалайнгаа хэмдэ орожо эхилээ. Бүхы коллективэй оролдолго материально – техническэ баазын бэхижүүлгэдэ, һуралсалай 6а эрдэм шэнжэлэлгын ажалда зорюулагдаһан байна. 1950-яад онуудаар байгуулалтын талаар хубилалтанууд болобо; 1954 онһоо Учительска институдта оюутадые абахаа болео; түүхын ба уран зохеолой факультедүүдые нэгэдхэжэ түүхын –хэлэ бэшэгэй факультет гэжэ нэрлээ; 1956/57 һуралсалай жэлдэ һуралсалай болзор 5 жэл болгогдоо. 1958 оной июль һарада Буряад – Монголой АССР-эй нэрэ ондоо болгоходонь, Буряад – Монголой гүрэнэй багшанарай дээдэ һургуули  Д. Банзаровай нэрэмжэтэ Буряадай гүрэнэй багшанарай дээдэ һургуули гэжэ нэрэтэй болобо.
 
1956 оной сентябрь һарада һуралсалай түлөө түлбэри болюулагдаа. Энээнтэй хамта оюутадай һуралсал , хангагданги байдал хаража, стипенди үгэхэ шэнэ гурим баталагдаа, тиихэдэнь тулюур байдалтай гэр бүлын үхибүүд һуралсалаа үргэлжэлүүлхэ аргатай болоо.
 
1932- 1960 онуудта  4716 оюутад түгэхсөө, дайнай һүүлэй үедэ 1945-1960 онуудта  институт 2990 мэргэжэлтэдые бэлдээ, тэдэнэй тоодо үдэрэй һуралсалай түхэлөөр- 2182, заочно- 766, үдэшын- 42; учительска институт- 1009 хүн, тэдэнэй тоодо үдэрэй һуралсалай түхэлөөр -667 хүн, заочно -342. Гансахан 1950- 1960 онуудта багшанарай дээдэ һургуули выпускэеэ 3,4 дахин ехэ болгоһон байна.
 
РСФСР- эй Наркомпросой зууршалгаар түбэй дээдэ һургулинуудые ба аспирантура дүүргэһэн хүнүүдээр, үшөө тиихэдэ ондоо дээдэ һургуулинуудай дүршэлтэй багшанараар институт  хангагдадаг байгаа. Энээнһээ гадуур дээдэ һургуули  дүүргэгшэдэй дундаһаа шэлэн абажа кадрнуудые бэлдэлгын ажал ябуулагдадаг байгаа.
 
Дайнай һүүлээрхи үедэ болон 1950-яад онуудаар эрдэм һуралсалай коллектив гурба дахин ехэ болоһон байна, 1945/46 һуралсалай жэлнүүдтэ 43 хүн байһан аад, 1958/59 һуралсалай жэлнүүдтэ 143 болоо. Профессорско- багшанарай кадрнуудай олон болоходо, тэдэнэй хүдэлмэриин хэмжээншье һайжараа. Энэ хугасаа соо эрдэмэй кандидадууд ба доцентнүүд таба дахин олошороо, 13 байһан аад, 63 хүн болоо. Дээдэ һургуулиин һайнаар хүгжэхын тула тэрэнэй материально-техническэ үндэһэ һуурииень бэхижүүлхэ шухала болоно. 1960 оной эхиндэ хэшээлнүүд 15 лабораторидо, 17 кабинедтэ, 4 лекционно, 4 семинарай таһагуудта, 2 актова залда. 2 бэе һорилгын залда үнгэргэгдэдэг байгаа, тиихэдэ 2 уншалгын зал бии байгаа.
 
60-80 онууд
 
Удаадахи жэлнүүдтэ материально- техническэ үндэһэ һуури бэхижүүлгэдэ тон ехэ анхарал табигдаа. 1970- 1980 онуудаар институдай түб байшан баригдажа, һуралсалай үйлэдбэриин  талмай 3 дахин ехэ болоо. Дээдэ һургуулиин һуралсалай талмай 15066 дүрбэлжэн метр хүрэтэр ехэ болоо. 1985 ондо БГПИ 4 байшантай, 120 аудиторитой, тэдэнэй 67  техническэ хэрэгсэлнүүдээр хангагдаһан,  байгаа.   Автоматизированна ,телевизионно пункт болон телебуулгабариин студитай, ТСО-гой   ба ТВ-гэй институдай таһаг бии болгогдоо. Дээдэ һургуулиин эрдэмэй лабораторинууд шэнэ экспериментальна аппаратураар хангагдаба. Үндэһэн эрдэмэй номой сангууд,  ном үгэлгын 6,  уншалгын 2 таһаг, 10 тэнхимүүд, номой сангууд багшанарые ба оюутадые хангадаг байгаа. Техникээр һайн хангалгатай һуралсалай аудиторинуудтай,  бэе һорилгын 3 залтай томо спортын комплекс байгуулагдаһан байна.  асфальтаар хушагдаһан волейболой 4 талмайтай стадион, Улаан Үдэ хотын тойрог соо санын станциин барилга дүүрэбэ.
 
Һалбаринуудай, оюутадай тоо жэл ерэхэ бүри нэмэжэл байгаа.  1960/61 оной һуралсалай жэлдэ 383 хүн дүүргээ һаа, 549 хүнүүд 1985/86 оной һуралсалай жэлдэ дүүргэжэ шадаа (143,3% оюутадай тоо дээшэлээ). 1981-1985 онуудта үдэрэй таһагта 2737 һурадаг болоод  байгаа.   1985 ондо БГПИ-гэй 7 факультедтэ 13 мэргэжэлнүүдээр ерээдүйн багшанарые һургадаг байгаа.  Багшанарые бэлдэлгын шанар дээшэлүүлхэ ,һуралсалай хүмүүжүүлгын хүдэлмэриин удхада анхарал дээшэлүүлхэ зорилгонуудые шиидхэхын тула эрдэмэй-педагогическа кадрнуудай мэргэжэл дээшэлүүлхэ хэрэгтэй байгаа. Энэ шэглэлээр шууд зоримгой хүдэлмэри ябуулагдажа, дээдэ һургуулиин багшанарай эрдэмтэ хүдэлмэрилэгшэдэй мэргэжэл дээшэлүүлэгдээ. Зарим тэнхимүүдтэ хүдэлдэг багшанарай 70-80 процентнь дипломтой байгаа. 1985 ондо 335 багшанарай  173-ниинь эрдэмэй нэрэ зэргэнүүдтэй болоһон байна.
 
Хубилалтануудай үе
 
Манай гүрэнэй 1980-аад онуудаар социально-экономическа ба политическэ талаар шэнэдхэн хубилалтын хаһада ороходо, энэнь дээдэ эрдэмэй hуралсалда нүлөөлөө. Энэ хүндэ  үедэ БГПИ эрдэм hуралсалайнгаа үндэһэ hуури алдаагүй, эрдэмтэ хүдэлмэрилэгшэдэй тоо үсөөрүүлэнгүй үлээжэ шадаа. Багшанарые бэлдэхэ мэргэжэлнүүдэй бүридэл үргэдхэгдөө. 1985-1995 онуудаар оюутадай тоо 12,8% ехэ болоhон юм. Тиигэжэ 1995 ондо оюутадай тоо 5887 хүн гэжэ тоологдоhон.1991 ондо оюутадай тоо 6412 хүн болотор нэмэгдэhэн байна, энэнь БГПИ-гэй тэрэ сагай түүхэдэ эгээл ехэ гэжэ тоологдоhон юм.  Дээдэ эрдэмэй системэдэ хубилган шэнэдхэлгын боложо эхилхэдэ, БГПИ-гэй хүтэлбэри hэлгэгдэhэн байна.1986 оной май hарада ректор, профессор И.А.Батудаев наһанай амаралтада гараhан юм. Тиигэжэ БГПИ-гэй ректорэй тушаалда түүхын эрдэмэй кандидат, доцент Г.Д.Басаев РСФСР-эй гэгээрэлэй министерствээр томилогдоһон юм. Энээнһээ урид Г.Д.Басаев Улаан-Удын  КПСС-эй ГК-гай хоердохи секретаряар ажаллажа байһан юм.
1993 оной июнь һара соо үнгэрһэн һунгалтын дүнгүүдээр дээдэ һургуулиин ректор педагогикын эрдэмэй доктор, доцент С.В. Калмыков болоһон юм.Тэрэ Буряадай багшанарай дээдэ һургуули эрхимээр дүүргэһэн, Н.К. Крупскаягай нэрэмжэтэ МОПИ-гай аспирантура дүүргэһэн, кандидатска диссертаци хамгаалһан, БГПИ-гэй бэе тамир хүмүүжүүлгын һалбариин деканаар ажаллахадаа, дээдэ шатын лектор   , эрилтэ ехэтэй, өөрынгөө хараа бодолые бэелүүлжэ шададаг хүтэлбэрилэгшэ байһанаа харуулһан юм. 1990 ондо Буряад Республикын Верховно Соведэй депутадаар һунгагдаһан, Верховно Соведэй эрдэмэй, соелой, залуушуулай политикын, спортын талаар комитедэй түрүүлэгшэ байһан. Багшанарай дээдэ һургуулиин ректор болһонойнгоо удаа докторско диссертаци хамгаалһан, эрдэмтэ профессорэй нэрэ зэргэдэ хүртэһэн байна. Буряад Республикын физическэ культурын габьяата хүдэлмэрилэгшэ болоно.
 
1990 ондо багшанарай мэргэжэл дээшэлүүлхэ, бэрхэ залуушуулые ажалда абаха зорилготойгоор  энэ дээдэ һургуулида аспирантура нээгдэһэн байна. СССР-эй ВАК-гай шиидхэбэреэр 1991 ондо БГПИ-гэй дэргэдэ тусхай мэргэжүүлэгдэһэн совет байгуулагдаа. Философиин болон социологиин эрдэмэй кандидадай нэрэ зэргэ олгохо диссертацинууд эндэ хамгаалагдадаг болоо, 1997 ондо тэрээндэ үндэһэлэн тэрэл мэргэжэлнүүдээр диссертаци хамгаалжа, эрдэмэй докторой нэрэ зэргэ олгохо  совет бии болоһон юм. 1994 онһоо монгол-буряадай хамтын совет байгуулагдажа, педагогикын болон психологиин эрдэмэй докторой нэрэ зэргэдэ хүртэхэ диссертаци хамгаалдаг болоһон байна. 
Буряадай багшанарай институт 63 жэлэй (1932-1995) турша соо оронойнгоо багшанарай дээдэ һургуулинууд соо өөрын нэрэтэй, түрүү һургуулинуудай нэгэн болоһон юм.Тэрэниие эмхидхэлгэдэ, саашанхи хүгжэлтэдэнь ректорнүүд М.П. Хабаев,А.А. Дуринов.Е.А, Рампилова,А.В. Булгадаев, П.Н.Матханов, Н.Д.Шулунов, И.А.Батудаев, Г.Д:Басаев, һуралсалай талаар проректорнүүд П.И:Хайдуков, М.Н.Мангадаев. С.Ш, Чагдуров, А.Б. Цыремпилон, эрдэмэй талаар проректорнүүд В.Н.Обожин, Ю.Ф.ГОловнев,И.И.Осинский, заочно һуралсалай талаар проректорнүүд С.А.Тыхеева, В.В.Морохоев,Г.А.Тармаев,С.В.Евдокимова,ажахын захиргаанай хүдэлмэриин талаар проректорнүүд М.Г.Тангасов, Н.И.Каратуев, Б.Б.Боргеев, В.М.Биртанов, Г.П.Тармаев, А,Д,Цыденов, А.А.Итыгилов, олон деканууд, тэнхимүүдые даагшад, бусад байгууламжануудай хүтэлбэрилэгшэд горитой хубитаяа оруулаа. Буряад ороной, Шэтын болон Эрхүүгэй областьнуудай Агын, Усть-Ордын тойрогуудай багшанарай болон һуралсалай эмхи зургаануудай хүдэлмэрилэгшэдэй 95 % дээшэнхинь манай багшанарай институт дүүргэһэн байна.