На главную страницу
Бурятский государственный университет
Буряадай гүрэнэй университет байгуулгын түүхэ (1995 он)

Буряадай университет эмхидхэн байгуулга
 
Манай Буряад ороной сэхээтэнэй дунда классическа университет  байгуулха тухай түсэб үнинэй бодомжологдодог байгаа.
 
1995 оной эхеэр Буряадай гүрэнэй багшанарай дээдэ һургуулиин шэнэ хүтэлбэриин урда багшанарай дээдэ һургуулиие багшанарай университет болгон шэнэдхэн эмхидхэхэ тухай зорилго табигдаһан байна.
 
Республика дотор классическа ехэ һургуули бии болгохо гэһэн хэрэг ректорадай оролдолго гаргаһанай ашаар амжалтатай бүтэбэ. 1995 оной сентябриин 30-да «Буряад Республикада Буряадай гүрэнэй университет байгуулха» гэһэн Россиин Федерациин Президент Б.Н. Ельцинэй тогтоол гараа. 1995 оной ноябриин 2-то Правительствын Түрүүлэгшэ В.С. Черномырдинай гар табилгатай Россиин Федерациин «Буряадай багшанарай дээдэ һургуули болон Улаан-Үдэ хотодо оршодог Новосибирскын университедэй филиалые  хубилгаха, тэдэнэй һуури дээрэ Буряадай гүрэнэй университет эмхидхэхэ» гэһэн тогтоол гараа.
 
Буряадай классическа университедэй түрүүшын алхамууд.
 
Ажаябуулгынгаа эхиндэ университет урдаа юрэнхы зорилго табяа: богони болзор   соо шэнэдхэн эмхидхэлгын үе гараха.
 
Университедэй хүтэлбэри
1996 оной мартын 1-дэ университедэй коллективэй түлөөлэгшэдэй суглаан дээрэ БГУ-гай түрүүшын ректор һунгагдаа. Түс тушаалда  гурбан хүн дэбжүүлэгдэһэн байгаа – педагогикын эрдэмэй доктор, профессор С.В. Калмыков (БГУ-гай ректорэй уялга дүүргэгшэ), физико-математическа эрдэмэй доктор, профессор Г-Н.Б. Дандарон (Новосибирскын ехэ һургуулиин филиалай  директор байһан) ба  педагогикын эрдэмэй доктор, профессор Э.Р.Раднаев (БГУ-гай буряад хэлэ бэшэгэй һалбариин декан). Нюусаар дуугаа үгэлгын дүнгөөр С.В. Калмыков ректорээр һунгагдаа. Тэрэл һарада Буряадай гүрэнэй ехэ һургуулиин Дүрим баталагдаа, 63 хүнһөө бүридэһэн Эрдэмэй совет  байгуулагдаа, тэдэнэй 26-ниинь эрдэмэй докторнууд, профессорнууд, 29-ниинь эрдэмэй кандидадууд, доцентнүүд. Ехэ һургуулиин хүтэлбэрилэгшые һунгалтын һүүлээр ректорадай бүридэлдэ ехэ хубилалта болоогүй: нэгэдэхи проректор – эрдэмэй талаар проректор – б.э.д, профессор Ц.З. Доржиев, һуралсалай талаар проректор – хэлэ б.э.к., доцент Л.П. Ковалева, заочно һуралсалай талаар проректор – ф-м.э.к., доцент В.С.Самсонов, социальна политикын талаар проректор – п.э.к., доцент А.Е. Павлов, ажахын захиргаанай хүдэлмэриин талаар  проректор – А.А. Итыгилов. Тэрэнэй удаа ректорадай доторой байгууламжа бага һэлгэгдээ.
 
1997 оной сентябрь һарада хоер проректорэй (һурасалай талаар болон заочно һуралсалай талаар) үүргэ болон уялгануудынь нэгэдэжэ,   һуралсалай талаар нэгэ проректортэ даалгагдаа (Л.П. Ковалева). 1999 оной март һарада шэнэ тушаалнууд: нэгэдэхи проректорэй (Ц.З. Доржиев) болон эрдэмэй талаар проректорой (х.э.д Н.В.Бодоев) бии болоо. 1998 ондо проректор А.Е. Павловай эзэлдэг тушаалда т.э.к А.В. Голых томилогдоо .
 
2001 ондо багахан хубилалтанууд болоо. Ректорадай бүридэлдэ 4 проректор үлөө: нэгэдэхи проректорэй (Ц.З. Доржиев)  уялгада һуралсалай талаар хүдэлмэри нэмэгдэн оруулагдаа, эрдэмэй талаар проректор   (Н.В.Бодоев), социальна политикын талаар проректорээр п.э.д, профессор А.В. Гаськов томилогдоо,  ажахын захиргаанай хүдэлмэриин талаар  проректорээр проф. В.М. Цинкер томилогдоо.Ажахын захиргаанай хүдэлмэриин талаар  проректор А.А Итыгилов наһанай амаралтада гараһан байна.
 
Университедэй байгуулга бүридүүлгын болон байгуулгын ябаса

Һуралсалай программанууд болон ехэ һургуулиин түсэбүүдые шэнээр зохёожо ехэ ажал ябуулагдаа. Түс ажал һайнаар ябуулхын тула һуралсалай таһаг һуралсалай-методическэ түб болгон хубилгагдаа. 2002 ондо тус түб бүри үргэн үүргэтэй һурасалай-методическэ хүтэлбэри болгон хубилгагдаа (даргань п.э.к., доцент Г.Н.Фомицкая).
 
Эрдэм-шэнжэлэлгын таһаг байгуулагдаа (даргань т.э.к., доцент В.В. Номогоева). Аспирантурын  уялга үргэдхэгдэһэн юм (эрхилэгшэнь п.э.к., доцент Г.И. Рогалева). Дотороо хоёр байгууламжатай хэблэл хүдэлжэ эхилээ-редакционно-хэблэлэй таһаг (эрхилэгшэнь И.Х.Оширова),типографи(эрхилэгшэнь Н.Н.Татарникова). Буряадай гүрэнэй университет» гэһэн газетэ хэблэгдэжэ эхилээ. Уласхоорондын таһаг тогтоогдоо (даргань Г.Б. Халанова).
 
Бухгалтериин болон түсэблэлгын таһагай бүридэлнүүдтэ хубилалтанууд болоо.Эндэ тоо бүридхэлэй болон финансово хиналтын управлени (даргань С.И.Батуева,2002 онһоо Т.Ц.Ринчинова),түсэблэлгын финансово управлени(даргань Л.В.Халтуева)бии болгогдоо. Кадрнуудай таһагһаа  (даргань Т.О. Дармаева) оюутадай кадрнуудай таһаг амяарлагдаа(дарганьТ.М.Бадмаева). Харин 2002 ондо оюутадтай хүдэлмэриин талаар управлени болгогдоо (даргань п.э.к.,. доцент Ю.В. Шибанова 2003 онһоо-ф.э.к,. доцент Бадмаева М.В.). Хэрэг эрхилдэг таһагай үүргэ үргэдхэгдэжэ,юрэнхы таһаг болгогдоо (эрхилэгшэнь С.Ц.Ломпоева). Ажахын захиргаанай хүдэлмэриин талаар бүридэлдэ хубилалтанууд болоо, шэнэ таһагууд бии болгогдоо.
 
1996 оной январь һарада Новосибирскын университедэй филиалда һурадаг байһан 2-4 ангиин оюутадай һуралсалай талые шалгахын, Новосибирскын ехэ һургуулиин һуралсалай түсэбөөр саашадаа һурахын тула, албан хоорондын эрдэм –һурасалай түб бии болгогдоо. Урдань байһан филиалай гуманитарна һалбариин үндэһэ һуури дээрэ шэнэ 2 һалбари бии болоо-1996 оной май һарада зүүн зүгэй һалбари (декан ф.э.д., Л.Е Янгутов), июнь һарада экономическа һалбари (декан э.э.к,. доцент И.М. Хабаева). 1996 оной сентябрь һараһаа экономическа һалбари экономикын болон хүтэлбэриин һалбари болоо. Естественнэ эрдэмэй мэргэжэлээр һурадаг оюутад тааруу мэргэжэлэй һалбаринуудтай нэгэдээ. Түрүүшын 2 выпуск дүүргэгшэгтэ, тус филиалда һуралсалаа эхилэгшэдтэ, Новосибирскын ехэ һургуулиин дипломууд барюулагдаа.
 
1996 оной январь һарада физико-математическа болон индустриальна-педагогическа һалбаринууд физико-техническэ (деканиинь, т.э.к,. доцент В.М. Сандаков) болон тоо бодолгын һалбаринууд (деканиинь ф.-м.э.к., доцент В.В. Кибирев) болгон хубилгагдаһан байна.
 
Эрдэмэй гол  шэглэлнүүдые регион соо хүгжөөхэ зорилготойгоор 1996 оной январь һарада 2 институдууд эмхидхэгдэһэн: Зүүн зүгые шэнжэлэлгын институт (директорынь т.э.д., Н.В. Абаев) мүн экологиин институт (директорынь б.э.д., профессор Б.Б. Намзалов, 2001 онһоо – г.э.к Е.Ж. Гармаев). 1996 оной февраль һарада университедтэ багшанарай бэлэдхэл һайжаруулха зорилготойгоор Багшанарай һуралсалай институт нээгдээ  (директорынь п.э.к., профессор Н.В.Языкова).
 
Хүршэ регионуудай болон уласуудай арад зоной дундахи холбоо харилсаа үргэдхэхэ зорилготойгоор 1999 ондо (ноябрь соо) Боохоной (директорынь т.э.к., А.В. Дамдинов), 2000 ондо (март соо) Улаан-Баатарай (директорынь т.э.к., Б.В. Золхоев) филиалнууд нээгдэһэн байна. 2005 ондо Хитадай Хайлар хотодо Хүлэн буирай институдта БГУ-гай түүлөөлэлгэтэ эмхи нээгдээ һэн.
 
Классическа ехэ һургуулиин тогтоһон байдал хадаа классическа ехэ һургуулиин оюутадые һургалгын программада болон һуралсалалай түсэбүүдтэ орохо гэһэн шэнэ эрилтэ табяа һэн. Багшанар болон хүдэлмэрилэгшэд һуралсалай олон номуудые хэблүүлээ. 2001 ондо энэ хүдэлмэриин талаар БГУ Россиин 61 классическа ехэ һургуулинуудай дунда 9-хи һуурида гараа һэн.

Энэ үеэр БГУ-гай профессорско-багшанарай  85% дээшэнхинь урид байһан багшанарай дээдэ һургуулиин багшанарһаа бүридэдэг байгаа. 1955-1996 онуудта  РАН-ай СО-гой Буряадай эрдэмэй түбэй  болон бусад эрдэмэй эмхи зургаануудһаа эрдэмтэд Буряадай гүрэнэй ехэ һургуулида ажаллахаяа ороо һэн. 1996 оной сентябриин 1 ехэ һургуулиин багшанарай тоо 655 болоо: тэдэнэй 365 хүн (55,7%) эрдэмэй нэрэ зэргэтэйнүүд: 78 эрдэмэй докторнууд, профессорнууд, 287 эрдэмэй кандидадууд, доцентнүүд.